Parktuin

Geschiedenis

De Noord-Veluwe kent al meer dan vijfduizend jaar vaste bewoning getuige de prehistorische vondsten. De buurtschap Kolthoorn heeft een lange voorgeschiedenis, die landschappelijk teruggrijpt op de Middeleeuwen toen stapsgewijs beken en sprengen werden gegraven. Gebruik werd gemaakt van het natuurlijk verval van de stuwwallen in het landschap, een restant van de eervorige ijstijd. De boerderij Kolthoorn en later, in 1880, Huize Kolthoorn zijn gebouwd op een dekzandlaag van zo’n stuwwal. Huize Kolthoorn staat op een heuvel, zo’n zeven meter boven de dorpskern van Heerde. Niet alleen aan de kant van het dorp (richting de IJssel), maar ook aan de andere zijde van het huis bevindt zich een dal. Dit moeten veengebieden geweest zijn, die in de afgelopen eeuwen door ontwatering voor akker- en weidegronden geschikt zijn gemaakt. Namen als ‘Het Veen” en “Hoornerveen” herinneren hier nog aan.

In het lagergelegen deel aan de kant van het dorp liep oorspronkelijk een natuurlijke beek. In de late Middeleeuwen is deze al in een opgelegde beek gevangen, waardoor een korenmolen met waterkracht kon worden aangedreven. Het huidige sprengen en bekenlandschap van de buurtschap en de omliggende terreinen is in de laatste eeuwen nauwelijks veranderd, behoudens toenemende huizenbouw en de introductie van intensieve veeteelt, waardoor de vele keuterboeren geleidelijk verdwenen zijn.

In 1832 besloeg het landgoed Kolthoorn zo’n 32 bunder (hectare). Omstreeks 1880 was het nog met meer dan 10 bunder uitgebreid en had de toenmalige eigenaar de intentie om er een tabaksplantage te beginnen. Waarschijnlijk als gevolg van de stoomvaart op Nederlands-Indië, die toendertijd opkwam en waardoor tabaksbouw in Nederland onrendabel werd, is dit project niet van de grond gekomen. Daarentegen is wel de buitenplaats met de villa (een zomerhuis) en de parktuin toen gerealiseerd. Het is een voor die tijd typerende opzet met een rechthoekige tuin in landschapsstijl, aan alle zijden omgeven door bomenrijen en beken. Voor het huis staat een imposante rode beuk. Aan de rechterzijde van de villa is een romantisch bosje met slingerpaadjes bij een beek gecreëerd, terwijl aan de linkerzijde nutsopstallen zijn, zoals het koetshuis en schuren. Achter het huis, is tussen de siertuin en de boerderij Kolthoorn een grote moestuin en een boomgaard. Ook is er een ijsheuvel, waarin ijs uit de beek kon worden opgeslagen voor verkoeling in de zomer.

Daarna gaat het landgoed opnieuw van de hand. Als in 1898 Jan Kleintjes de buitenplaats verwerft, blijft de rest van het landgoed in handen van de toenmalige eigenaar. In de jaren ’50 verkoopt Kleintjes helaas de nutstuin. De nieuwe eigenaar bouwt er een huis, kapt de beukenrij en gooit de beek dicht. Uiteindelijk weet de familie Buisman, die in 1956 de buitenplaats uit de nalatenschap van Kleintjes verwerft, de helft van de oorspronkelijke moestuin tien jaar geleden weer terug te kopen. Daar zijn nu opnieuw de moestuin en de (laagstam) boomgaard, alsmede de rotstuin gerealiseerd. De beek kon weer een stukje verlengd worden, maar vooralsnog kon de aansluiting met de Kolthoorner Sprengen niet hersteld worden. Aan de voorzijde van de tuin viel een forse reep met fraaie bomen in de jaren ’60 ten prooi aan de verbreding van de Kamperweg. Wel gelukte het de familie Buisman de tuin aan de rechterzijde van het huis met een reep grond uit te breiden; daar is nu met steun van IVN Gelderland het Tiny Forest-project gerealiseerd.

Het huidige landgoed Kolthoorn omvat de Blanke Beek of Heerder Middenbeek vanaf de Kamperweg met sprengen die reiken tot in landgoed Het Veen. Ook de Kolthoorner Sprengen (gelegen in het huidige landgoed Boshoven) behoren tot het landgoed Kolthoorn, dat inmiddels onder de Natuurschoonwet is opgenomen. De Stichting Kolthoorn, die het landgoed in beheer heeft, heeft het gebruik voor museale en muzikale doeleinden van de parktuin en de ateliervilla in handen gelegd van Stichting Museum Geelvinck.